o gatunkach i żargonie

Trwa kolejna odsłona dyskusji o postmodernizmie, tym razem u inżyniera mruwnicy. Dziwnie się nieco układa, bo liberalnymi ironistkami okazują się zasadniczo mężczyźni, a program metafizyczny wspierają kobiety. Na przedstawiciela zdrowego rozsądku powołuję ;) kwika.

W tej dyskusji wkleiłem już miniaturowe przywołanie Baudrillarda (z cytatem), i całkiem przygodne przywołanie Foucaulta (bez cytatu). Poniższy wklej jest jednak zbyt słoniowy, by się zmieścił w konwencji komentarza, a poza tym nie chcę nikogo zmuszać do lektury. Po prostu tekst ten stanowi świetne background do naszej dyskusji i szkoda by było go nie przywołać. Jeśli więc ktoś nie zna, proszę bardzo: Rorty w Przygodność, ironia, solidarność, kawałki rozdziału 4.

Każdy człowiek nosi w sobie zestaw słów, których używa do uzasadniania swoich działań, swoich przekonań i swojego życia. Są to słowa, za pomocą których wyrażamy pochwałę przyjaciół i pogardę dla wrogów, nasze długofalowe plany, nasze najskrytsze wątpliwości i największe nadzieje. Są to słowa, za pomocą których opowiadamy, czasem perspektywicznie, czasem retrospektywnie, historię naszego życia. Będę je nazywał „słownikiem finalnym” człowieka.

Jest on „finalny” w tym sensie, że jeśli zakwestionuje się wartość słów w nim zawartych, ich użytkownik nie ma żadnej niepopadającej w błędne koło argumentacji, do której mógłby się uciec. Są one dla niego ostatnią instancją językową; poza nimi jest już tylko bezradna bierność bądź odwołanie się do siły. [...]

Będę określał mianem „ironistki” kogoś, kto spełnia następujące trzy warunki: (1) odczuwa silne i nieustanne wątpliwości co do słownika finalnego, którym aktualnie się posługuje, ponieważ zrobiły na niej wrażenie inne słowniki, słowniki przyjmowane za finalne przez ludzi bądź książki, jakie napotkała; (2) zdaje sobie sprawę z tego, że rozumowanie wyrażone w jej obecnym słowniku nie może ani potwierdzić, ani rozproszyć tych wątpliwości; (3) o ile filozofuje na temat własnej sytuacji, nie uważa, by jej słownik był bliższy rzeczywistości od innych słowników, by był w styczności z różną od niej mocą. Ironiści mający skłonność do filozofowania uznają, że wyboru pomiędzy słownikami nie dokonuje się ani w ramach neutralnego i uniwersalnego metasłownika, ani też usiłując przebić się przez zjawiska ku temu, co rzeczywiste, lecz po prostu wygrywając nowe przeciwko staremu.

Ludzi tego rodzaju nazywam „ironistami”, ponieważ świadomość, że poprzez nowy opis sprawić można, iż każda rzecz będzie wyglądać dobrze bądź źle, oraz wyrzeczenie się prób sformułowania kryteriów wyboru pomiędzy finalnymi słownikami stawia ich w pozycji, którą Sartre nazwał „meta-stabilną”: nigdy nie są do końca w stanie traktować siebie poważnie, cały czas mają bowiem świadomość, że słowa, za pomocą których opisują siebie, podlegają zmianie, stale pamiętają o przygodności i kruchości swych finalnych słowników, a przeto i swoich jaźni. [...]

Przeciwieństwem ironii jest zdrowy rozsądek. Jest on bowiem hasłem tych, którzy wszystko, co ważne, bez wahania opisują za pomocą słów zaczerpniętych z finalnego słownika, do którego oni sami i otaczający ich ludzie przywykli. Mieć zdrowy rozsądek oznacza traktować jako niepodlegający dyskusji fakt, że wypowiedzi sformułowane w tym finalnym słowniku wystarczają do opisu oraz oceny przekonań, działań i życia tych, którzy posługują się odmiennymi słownikami finalnymi. [...]

Kiedy rzuca się wyzwanie zdrowemu rozsądkowi, pierwszą reakcją jego zwolenników jest uogólnienie i otwarte wyłożenie reguł gry językowej, w którą przyzwyczajeni są grać (robili tak niektórzy greccy sofiści, a także Arystoteles w swoich pismach etycznych). Lecz jeśli, by sprostać dyskusyjnemu wyzwaniu, nie wystarcza już żaden banał sformułowany za pomocą starego słownika, potrzeba repliki stwarza gotowość do wykroczenia poza banały. W tym momencie rozmowa może przybrać formę sokratyczną. Pytanie: „Co to jest x?” stawia się już teraz w taki sposób, że nie da się na nie odpowiedzieć, przedstawiając wzorcowe przypadki x-owatości. Można zatem domagać się definicji, istoty.

Wysuwając takie sokratyczne żądania, nie stajemy się jeszcze ironistką w sensie, w jakim używam tego terminu. Stajemy się jedynie „metafizykiem” w rozumieniu tego słowa, jakie przejmuję od Heideggera. W rozumieniu tym metafizykiem jest ten, kto za dobrą monetę bierze pytanie: „Jaka jest swoista wewnętrzna natura (na przykład sprawiedliwości, nauki, poznania, bycia, wiary, moralności, filozofii)?” Przyjmuje on, że obecność jakiegoś słowa w jego własnym słowniku finalnym daje gwarancję, iż odnosi się ono do czegoś, co posiada rzeczywistą istotę. Metafizyk jest wciąż przywiązany do zdrowego rozsądku przez to, że nie kwestionuje banałów, które zakładają użycie danego słownika finalnego, a w szczególności banału, który powiada, iż istnieje jedna, niezmienna rzeczywistość, którą należy odnaleźć poza wielością przemijających zjawisk. Nie opisuje on na nowo, lecz raczej analizuje stare opisy za pomocą innych starych opisów.

Ironistka natomiast jest nominalistką i historycystką. Uważa, że nic nie ma swoistej wewnętrznej natury, rzeczywistej istoty. Sądzi więc, że obecność w słowniku finalnym dnia dzisiejszego słów takich jak „sprawiedliwy”, „naukowy” czy „racjonalny” nie uzasadnia przekonania, iż sokratyczne zgłębienie istoty sprawiedliwości, nauki bądź racjonalności zawiedzie nas daleko poza gry językowe naszych czasów. Ironistkę cały czas niepokoi ewentualność, że urodziła się w niewłaściwym plemieniu, że nauczono ją grać w niewłaściwą grę językową. Obawia się, że proces uspołecznienia, który dając jej język, uczynił z niej ludzką istotę, być może dał jej niewłaściwy język, a tym samym uczynił z niej niewłaściwą ludzką istotę. Nie potrafi jednak podać kryterium tej niewłaściwości. Im bardziej zatem odczuwa potrzebę wysłowienia swej sytuacji w terminologii filozoficznej, tym mocniej uświadamia sobie swój brak zakorzenienia, którego wyrazem jest ciągłe używanie takich słów, jak: „Weltanschauung”, „perspektywa”, „dialektyka”, „schemat pojęciowy”, „epoka historyczna”, „gra językowa”, „nowy opis”, „słownik” i „ironia”.

Metafizyk reaguje na taką mowę, nazywając ją „relatywistyczną” i podkreślając, że ważne jest nie to, jakiego używa się języka, lecz co jest prawdą. Metafizycy uważają, że istoty ludzkie z natury pragną wiedzy. Sądzą tak, ponieważ odziedziczony przez nich słownik i ich zdrowy rozsądek dostarczają im obrazu poznania jako relacji pomiędzy istotami ludzkimi a „rzeczywistością” oraz idei, że potrzebujemy i powinniśmy w tę relację wejść. Rozsądek mówi nam także, że „rzeczywistość”, jeśli odpowiednio się o to do niej zwrócić, pomoże nam zadecydować, jak winien wyglądać nasz słownik finalny. Metafizycy wierzą zatem, że na zewnątrz w świecie istnieją rzeczywiste istoty, których odkrywanie jest naszym obowiązkiem i które gotowe są pomóc w odkrywaniu siebie samych. Nie wierzą, że poprzez nowy opis sprawić można, iż każda rzecz wyglądać będzie dobrze bądź źle – albo też, jeśli w to wierzą, ubolewają nad tym faktem i trzymają się poglądu, że rzeczywistość pomoże nam oprzeć się tego rodzaju
pokusom.

Natomiast ironiści nie uważają, by poszukiwanie słownika finalnego było (choćby w części) sposobem uchwycenia czegoś różnego od tego słownika. Nie sądzą, że celem dyskursywnego myślenia jest poznanie w jakimkolwiek sensie tego słowa, które można wyłożyć za pomocą takich pojęć, jak „rzeczywistość”, „rzeczywista istota”, „obiektywny punkt widzenia” i „odpowiadanie rzeczywistości”. Nie sądzą, że jego celem jest odnalezienie słownika, który trafnie coś przedstawia, jakiegoś przezroczystego medium. Dla ironistów „słownik finalny” to nie „słownik, który rozwiewa wszystkie wątpliwości”, ani też „słownik, który spełnia nasze kryteria ostateczności, adekwatności czy optymalności”. Nie uważają, by refleksją rządziły kryteria. Ich zdaniem kryteria nie są nigdy niczym więcej niż banałami, które kontekstowo definiują terminy będącego akurat w użyciu słownika finalnego. [...]

Z tej różnicy stanowisk metafizyka i ironistki wynika ich odmienne podejście do książek. Dla metafizyków biblioteki dzielą się według dyscyplin odpowiadających różnym przedmiotom wiedzy. Dla ironistów dzielą się one według tradycji, których każdy przedstawiciel po części przejmuje, po części zaś przekształca słownik pisarzy, których czytał. Ironiści traktują pisma wszystkich ludzi posiadających dar poetycki, wszystkich oryginalnych umysłów posiadających talent do opisywania na nowo – Pitagorasa, Platona, Miltona, Newtona, Goethego, Kanta, Kierkegaarda, Baudelaire’a, Darwina, Freuda – jak ziarno, które należy przepuścić przez ten sam dialektyczny młyn. Metafizycy natomiast chcą zaczynać od wyraźnego ustalenia, którzy z nich byli poetami, którzy filozofami, a którzy naukowcami. Uważają, że rzeczą zasadniczą jest właściwe rozróżnienie gatunków – uporządkowanie tekstów według z góry ustalonego schematu, schematu, który, jeśli nawet na nic więcej się nie zda, to przynajmniej jasno odróżni roszczenia poznawcze od innych, przyciągających naszą uwagę, roszczeń. Ironistka chciałaby natomiast uniknąć preparowania książek, które czyta, za pomocą jakiegokolwiek tego rodzaju schematu (chociaż, z pełną ironii rezygnacją, uświadamia sobie, jak trudno jej się od tego powstrzymać).
[...] Metafizyk zakłada, że nasza tradycja nie może zrodzić problemów, których sama nie byłaby w stanie rozwiązać – że słownik, co do którego ironistka obawia się, iż może być jedynie „grecki”, „zachodni” czy „burżuazyjny”, stanowi narzędzie, które pozwoli nam dotrzeć do czegoś uniwersalnego. [...] Metafizyk uważa, że choć być może nie mamy jeszcze odpowiedzi na wszystkie pytania, to posiadamy kryteria wyróżniania właściwych odpowiedzi. Sądzi zatem, że „właściwy” nie oznacza tylko „odpowiedni dla tych, którzy mówią tak jak my”, lecz ma mocniejszy sens – znaczy „chwytający rzeczywistą istotę”.

Dla ironistki poszukiwaniom słownika finalnego nie jest pisane zbiec się w jednym punkcie. Zdania w rodzaju: „Wszyscy ludzie z natury pragną wiedzy” czy „Prawda jest niezależna od ludzkiego umysłu” są dla niej zwykłymi banałami wykorzystywanymi do wpajania lokalnego słownika finalnego, zdrowego rozsądku Zachodu. Ona sama jest ironistką tylko w tej mierze, w jakiej jej słownik finalny nie zawiera takich pojęć. Jej opis tego, co robi, gdy poszukuje finalnego słownika lepszego niż obecnie przez nią używany, przepełniony jest metaforami tworzenia, miast odkrywania, różniczkowania i nowatorstwa, miast przybliżania się do tego, co zawsze obecne. Słowniki finalne uznaje ona bardziej za osiągnięcia poetyckie niż za owoce wnikliwego badania prowadzonego zgodnie z uprzednio sformułowanymi kryteriami.

Ponieważ metafizycy są przekonani, iż posiadamy już sporą część „właściwego” słownika finalnego i musimy jedynie przemyśleć jego konsekwencje, sądzą, że dociekanie filozoficzne polega na wskazywaniu relacji pomiędzy rozmaitymi banałami, które dostarczają kontekstowych definicji słów tego słownika. Uważają zatem, że oczyszczenie i rozjaśnienie sposobu użycia słów jest kwestią utkania z tych banałów (czy też, jakby woleli powiedzieć, intuicji) przejrzystego systemu. Ma to dwojakiego rodzaju konsekwencje. Po pierwsze, mają oni skłonność do koncentrowania się na bardziej kruchych, giętkich i wszędobylskich pozycjach tego słownika – na słowach takich jak „prawdziwy”, „dobry”, „osoba” i „przedmiot”. Im bowiem kruchsze słowo, w tym większej liczbie banałów znajdzie się dla niego miejsce. Po drugie, za wzorzec filozoficznego badania uznają wywód logiczny – to znaczy wskazywanie związków inferencyjnych pomiędzy sądami, a nie porównywanie i przeciwstawianie słowników.

Typową strategią metafizyka jest wskazanie jawnej sprzeczności dwu banałów, dwu intuicyjnie wiarygodnych sądów, a następnie zaproponowanie rozróżnienia, które zniesie tę sprzeczność. Potem metafizycy osadzają to rozróżnienie w sieci wzajemnie powiązanych rozróżnień – w filozoficznej teorii – która osłabi nieco napięcie wewnątrz pierwotnego rozróżnienia. Budując w ten sposób teorię, korzysta się z tej samej metody, jaką stosują sędziowie przy rozstrzyganiu trudnych spraw i teologowie przy interpretacji trudnych tekstów. Czynność ta jest dla metafizyka wzorcem racjonalności. Postrzega on teorie filozoficzne jako zmierzające ku wspólnemu punktowi – jako serię odkryć dotyczących natury takich przedmiotów, jak prawda i osobowość, które są coraz bliższe faktycznemu stanowi rzeczy i które kulturę jako całość przybliżają do trafnego przedstawienia rzeczywistości.

Ironistka natomiast uważa, że następstwo takich teorii – takich wewnętrznie powiązanych układów nowatorskich rozróżnień – jest stopniowym, milczącym zastępowaniem starego słownika słownikiem nowym. „Banałami” zwie to, co metafizyk nazywa „intuicjami”. Skłonna jest twierdzić, że gdy wyrzekamy się jakiegoś starego banału (na przykład „Liczba gatunków biologicznych jest niezmienna”, „Istoty ludzkie różnią się od zwierząt, ponieważ mają w sobie iskrę boskości”, „Czarnym nie przysługują żadne prawa, które biali byliby zobowiązani respektować”), dokonujemy zmiany, a nie odkrywamy fakt. Przyglądając się sekwencji „wielkich filozofów” oraz wzajemnemu oddziaływaniu pomiędzy ich myślą a jej społecznym zapleczem, ironistka dostrzega serię zmian w językowych i innych praktykach Europejczyków. Podczas gdy metafizyk uważa, że nowożytni Europejczycy są szczególnie sprawni w odkrywaniu tego, jak się rzeczy naprawdę mają, ironistka sądzi, że są oni szczególnie skorzy do zmian własnego wizerunku, do stwarzania siebie na nowo.

Metafizyk uważa, że ciąży na nas nadrzędny intelektualny obowiązek przedstawiania argumentów na poparcie naszych kontrowersyjnych poglądów – argumentów, które wychodzić będą od stosunkowo niekontrowersyjnych przesłanek. Ironistka sądzi, że tego rodzaju argumenty – argumenty logiczne – są same w sobie bardzo dobre i użyteczne jako środki dydaktyczne, ale koniec końców nie są niczym więcej niż metodą skłaniania ludzi do zmiany ich praktyk w taki sposób, by nie musieli przyznawać, że to robią. Ulubiona forma argumentacji ironistki jest dialektyczna w tym sensie, że za jednostkę perswazji uznaje ona słownik, a nie twierdzenie. Jej metodą jest raczej nowy opis aniżeli wnioskowanie. Ironiści specjalizują się w opisywaniu na nowo całych grup przedmiotów lub zdarzeń za pomocą częściowo neologicznego żargonu w nadziei, że zachęcą ludzi do przyjęcia i rozwinięcia tego żargonu. Ironistka liczy na to, że kiedy dopełni dzieła nadawania starym słowom nowych znaczeń, nie mówiąc o wprowadzaniu całkiem nowych słów, ludzie nie będą już zadawać pytań sformułowanych za pomocą starych słów. Uważa więc logikę za pomocnicę dialektyki, podczas gdy metafizyk sądzi, że dialektyka jest odmianą retoryki, która z kolei stanowi tandetną namiastkę logiki.

[wszystkie podkreślenia moje – n.]