nice etycznej arogancji

Wzmianka w „Polityce”, „short” w „Dzienniku” – tyle znalazłem oddźwięku książki Marii Janion Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie. Mało, choć trzeba dodać, że książka ukazała się w lutym, więc może jeszcze nie pora na solidniejsze reakcje.

Moim zdaniem, lektura obowiązkowa. Nie tylko dlatego, że np. rozdział „Mit założycielski polskiego antysemityzmu” przynosi szereg zgoła podstawowych w tytułowej kwestii informacji, jak choćby o treściach współtworzącego nurt antysemityzmu eliminacyjnego (tak, skojarzenie z „ostatecznym rozwiązaniem” uprawnione) tekstu Stanisława Staszica O przyczynach szkodliwości Żydów i środkach usposobienia ich, aby się społeczeństwu użytecznymi stali, o którym to tekście wzmianek nie pamiętam ze szkoły (ale, po prawdzie, na historii często nie uważałem). Albo dlatego, że sensownie jest tam zinterpretowana Spowiedź. Dzieje rodziny żydowskiej podczas okupacji hitlerowskiej w Polsce Calka Perechodnika, wraz z informacją o sfałszowanych wydaniach pierwszym/drugim, na których echa być może natykaliście się u hm, spadkobierców ideowych Staszica, i pełnym wydaniu z 2004, na podstawie rękopisu. Dla mnie również dlatego trzeba tę książkę przeczytać, że zbiera i dyskutuje znaczenie wypowiedzi o etycznym wymiarze Holocaustu; w tej części książki napotykamy Kertesza, Celana, Borowskiego, Pankowskiego, Leviego, Adorna i innych. I z tej właśnie części zacytuję (przewrotnie, bo tekstu samej Janion będzie niewiele) poniższe:

Slavoj Žižek pisze, powołując się na Agambena, że „muzułmanina nie sposób po prostu zignorować: każde stanowisko etyczne, które nie stawia czoła przerażającemu paradoksowi muzułmanina, z definicji jest nieetyczne, jest obrzydliwą parodią etyki – gdy faktycznie stajemy w obliczu muzułmanina, pojęcia takie jak «godność» jakoś pozbawione zostają swojej treści. Innymi słowy «muzułmanin» nie jest po prostu «najniższym» z hierarchii typów etycznych («nie tylko nie mają oni godności, stracili nawet swoją zwierzęcą żywotność i egotyzm»), lecz poziomem zerowym, który całą hierarchię czyni bezsensowną. Niebranie pod uwagę tego paradoksu oznacza udział w tym samym cynizmie, który praktykowali sami naziści, gdy najpierw zredukowali Żydów do poziomu przedludzkiego, a następnie obraz ten zaprezentowali jako dowód własnego nadczłowieczeństwa – dokonali ekstrapolacji do skrajności standardowej procedury poniżenia, w której, powiedzmy, zabieram pasek od spodni osoby obdarzonej szacunkiem, zmuszając ją tym samym do przytrzymywania spodni rękoma, po czym wyśmiewam ją jako pozbawioną dostojeństwa, Dokładnie w tym sensie nasza moralna godność ostatecznie zawsze jest zafałszowana: opiera się ona na tym, że mieliśmy wystarczająco dużo szczęścia, by uniknąć losu muzułmanów. Fakt ten być może wyjaśnia także «irracjonalne» poczucie winy, które nawiedzało tych, którzy przeżyli nazistowskie obozy: tym, czemu w najczystszej postaci musieli stawić czoła ocaleli, nie była całkowita przygodność tego, że przeżyli, lecz, w sposób bardziej zasadniczy, zupełna przygodność tego, że zachowali swoją moralną godność, najcenniejsze jądro naszej osobowości, zdaniem Kanta”. Jest to, być może, utrzymuje Žižek, najważniejsza lekcja etyczna dwudziestego wieku: „powinniśmy porzucić wszelką etyczną arogancję i pokornie przyznać, jak wiele mamy szczęścia, mogąc działać etycznie”.