Hartman

Napotykam ostatnio jego teksty w różnych miejscach, przeważnie niszowych. Co ciekawe, jeślibym miał wnosić tylko z domniemanego charakteru tych miejsc (a więc wnosić po pozorach), to doznałbym zapewne swoistej blokady, a nawet kilku naraz, o częściowo sprzecznym charakterze, i po lekturę bym nie sięgnął. Na przykład rada patronacka stosunkowo świeżego (czerwiec 2008) pisma sieciowego Liberté, mając w swym składzie Śpiewaka, Gadomskiego, Lewandowskiego czy Syryjczyka, daje pozór słabo przywiedlny [*] do pozoru, jaki otacza Nową Krytykę, „branżowe” pismo filozoficzne, którego redakcja tworzy rodzaj międzymiastówki polskich profesorów wydziałów filozoficznych.

A jednak sięgnąłem i nie żałuję. Jan Hartman pisze bowiem porządnie i, gdy się wgryźć, ciekawie. Nie taję także, że w wielu momentach podzielam jego poglądy, ba, wydaje mi się, że pisze rzeczy, które powinny być oczywiste dla każdego (nieuprzedzonego) czytelnika (oczywiście tak mnie, jak i Hartmana – w nielicznych komentarzach pod niektórymi tekstami – szybko ktoś wyprowadzi z błędu ;).

Jest tak na przykład w tekście (z Liberté) Mój dziwny kraj i jego dziwna religia, z którego przytoczę śródtytuły:

1. Polska jest państwem wyznaniowym
2. Czy Polska naprawdę jest tak bardzo katolicka? [nie ;) – przyp. n.]
3. O co chodzi w chrześcijaństwie?
4. Watykan i my
5. Dlaczego Kościół jest aż tak silny?

O wielu kawałkach tej układanki sam pisałem, ale – co profesjonał, to profesjonał ;) – tekst Hartmana jest dobrze ułożony, jest porządny. Polecam. Mocno.

Z kolei w Nowej Krytyce przedstawia (pod życzliwą dyskusję, której widomych oznak wszelako brak, co nie oznacza, że zakulisowych nie ma) tekst Prolegomena do teorii kompetencji, którego nie polecam, bo to plan (szkic) nowej książki, zakrojonej na solidną cegłę, no, chyba że ktoś lubi gęsty filozoficzny hardkor. Daję ten link dla udokumentowania porządności Hartmana.

A na deser dłuższy fragment tekstu (z Liberté) Dlaczego przestałem być konserwatystą? Cytuję nie tylko dlatego, że smacznie to napisane, ale i dlatego, że pewne nuty w tym zwierzeniu kojarzą mi się ze zjawiskami, na które całkiem niedawno, podczas niewinnych wędrówek po sieci, się nadziałem. I nawet przemyśliwałem, czy nie napisać czegoś a propos. A tu – proszę bardzo, już gotowe.

Dlaczego w ogóle byłem konserwatystą?

Bo byłem głupi. Pamiętam jak przez mgłę wczesną, uczniacką wzgardę dla oświecenia. Jakiż płaski wydawał mi się naturalizm i antyklerykalizm ludzi w rodzaju Woltera! Romantyczna reakcja zdała mi się za to prawdziwym wzlotem ducha, nowym renesansem, który ponad płycizną i blichtrem salonów łączy się z monumentalną potęgą gotyku. Pragnąłem powrotu Kultury na szlak tragicznych i fatalnych Dziejów Zbawienia, nawet za cenę cywilizacyjnego uwstecznienia i zabobonu. Byle by zatriumfowała znów Autentyczność. Niech by to była Bojaźń Boża, Miłość Tragiczna – cokolwiek, aby tylko coś prawdziwego, przemożnego, wielkiego. Naród i Chrystus akurat nie odgrywali roli w tych fantazjach, ale bez trudu mogę sobie wyobrazić, że mogliby, gdyby kilka przypadkowych okoliczności i lektur ułożyło się inaczej. Zamiast ku chrześcijaństwu, kierowałem swą egzaltację ku Platonowi, który tak pięknie umiał szydzić (z równości, demokracji i innych sofistycznych głupstw), że aż się prosiło, by z nim sobie powspółszydzić. Prawdziwym bohaterem był jednak dla mnie Hegel, a w Ducha dziejów wierzyłem, jak w to, że słońce jutro znów wstanie.

Choć pochodzę ze zbiedniałej burżuazji, związanej niegdyś z geszeftem, później z akademią, miałem się za nie wiadomo jaką elitę. Zbuntowany przeciwko naturalnemu egalitaryzmowi własnego ojca, roiłem o arystokratycznym odrodzeniu, przyznającym każdemu stanowisko społeczne, stosownie do liczby przeczytanych książek i napisanych wierszy. W tym świecie rządzić miała wprawdzie wtórna z natury „kultura humanistyczna i literacka”, ale przynajmniej brzemienna opowieściami o prawdziwych uczuciach i prawdziwej wierze. Chociaż arystokraci ducha sami nie są śmiertelnie zakochani ani rozmodleni, to przynajmniej czytają Dziady, a nawet znają fragmenty na pamięć. Są na miarę czasów wzniosłymi świadkami ducha, pod nieobecność prawdziwych bohaterów.

Piękno dobrych manier, solidność „starej szkoły”, urok anachronizmów przemawiały do mnie z wielką siłą. Wszystko, co stare, „przedwojenne”, zdawało mi się śladem epoki naturalnej sprawiedliwości, gdzie każdy zna swoje miejsce i szanuje postawionego wyżej od siebie. W dobrych czasach (tak sobie dalej roiłem) panowie mają służbę i bibliotekę i nikt nie kwestionuje tego, że cham to cham, a pan to pan. Wydawało mi się to bezmiernie uczciwe i naturalne. Pospolitość zaś i masa zdawały mi się urągowiskiem, poniżeniem wszelkiej kultury i reprezentujących ją ludzi. To, co dla socjalisty było „awansem społecznym” ludu i „sprawiedliwością dziejową”, dla mnie było tylko potopem trywialności, zniszczeniem i profanacją. Bóg wie, co sobie wyobrażałem, że kto ja jestem? W szkole wciąż mi powtarzali, że gdyby nie socjalizm, to bym barany pasał, że władza dziś w rękach ludu pracującego itd. A ja tak byłem zaślepiony pogardą dla czerwonego, że ani chwili nie zastanawiałem się nad wartościowym elementem jego namolnej i drętwej propagandy. Po prostu, z zasady, wszystko, co mówią źli komuniści, było dla mnie prostackim kłamstwem. I tak z kąpielą propagandy wylałem dziecko postępu.

Ten tekst (w całości) też polecam, gdyby ktoś się jeszcze nie domyślił. Na koniec dodam, że owszem, słyszałem o inicjatywie Hartmana w związku z pracami tzw. komisji bioetycznej, której sam sposób powołania, skład i wyniki mam za skandaliczne. Ta sprawa jest do łatwego wyguglania, a wspominam o niej dla porządku.

przypisy
[*] raz na rok miewam nieodpartą ochotę, by użyć tego słowa

PS Odnotowuję (a propos komisji bioetycznej) rozmowę Ewy Siedleckiej z Zollem, reprezentantem „frakcji konserwatywnej”, który to tekst właśnie wpadł mi w ręce. Siedlecka przycisnęła Zolla na tyle, że gołym okiem widać jego hipokryzję – prawną i moralną. Nie chce mi się tego rozwijać, tak tylko zaznaczam odruch niezgody graniczący z obrzydzeniem.

(wypisy z tej rozmowy można znaleźć także tutaj)