dygresja molestująca

W swoim czasie (tak, zgadliście: jakieś sto lat temu) lubiłem czytać teksty dramatów, tak tragedii, jak i komedii. Nie przeszkadzał mi brak warstwy audio-wizualnej, w kontakcie z tekstem ten brak nadrabiała wyobraźnia, w tym lepsza od scenicznego wystawienia (czy filmowej adaptacji), że kapryśna, a przez to – niezastygająca w kształcie, z którego później bardzo trudno się wyzwolić. No i czas lektury i jej tempo – należały w pełni do mnie. Słuchowiska radiowe, też cenna i dająca pole wyobraźni forma (choć o parę stopni swobody mniejsze), jednak narzucały sztywną czasowość.

Nigdy nie widziałem żadnego wystawienia sztuki Carla Goldoniego, kiedyś mignął mi w telewizorze kawałek Awantury w Chioggi, ale pozostałem wierny wersji wyobrażonej i nie zatrzymał mnie na długo. Pamiętam, że Goldoni był pierwszym źródłem, z którego wynikała nieznana mi wcześniej (bo skąd? z Serca Amicisa?) wieloregionalność Włoch, ich etniczna (dialektowa itd.) mozaikowość. Kiedy dziś słucham piosenek w wykonaniu Concetty Barra, przypomina mi się ten egzotyczny smak. (A znowuż lektura komedii Wilde'a przyniosła nieoczekiwaną, wczesną, ale głęboką wiedzę o roli sandwicza ogórkowego i solidnych toreb podróżnych.)

Stanisław Brzozowski w swoim Pamiętniku odnotował 5 stycznia 1911, robiąc przeskok od płytkiej (jego zdaniem) recepcji Berkeleya wśród Polaków:

Jaka siła zmusza Jowialskich do gadania o filozofii, podczas gdy bajeczki i figliki (pręciki?) najzupełniej im wystarczają. Właściwie w Polsce Jowialski jest straszniejszy od Inkwizycyi hiszpańskiej, i swemi rozczłapanemi pantoflami wydeptuje on skuteczniej samą chęć nowinek niż najdrapieżniejszy fanatyzm. I wszystko w zgodzie z „papką i czapką”. Och Fredro! Istotnie jest to skarbnica polskości. Kiedyś pamiętam (byłem jako chłopiec nieznośnie uprzykrzony w wysiłku ciągnięcia swych myśli za włosy i sztucznego dorabiania im wąsów i łysiny), Wojciechowi Rostworowskiemu zdaje się, przedkładałem, że Fredro jest wyższy nad Moliere’a. Czem był dla mnie Moliere wówczas! I właściwie czem jest on dla nas dzisiaj. Ale Fredro nigdy nie przedostał się aż do tej dziedziny, w której kwestyonowany jest sam człowiek, nie miał on zasadniczej (jako poeta) żywej idei człowieka. Moliere blizki był tej głębiny lub nawet dosięgnął jej. Teraz zacznę znów go czytać i myśleć o nim, prędzej więc przypomina mi Fredrę to, co wiem o Goldonim.

Jaka kształcąca uwaga. Swemi rozczłapanemi pantoflami w rzeczy samej polski nasz Jowialski wydeptuje. (Premiera sztuki Zapolskiej, tej, która się kojarzy, miała miejsce 5 lat wcześniej, tekst zaś wydano drukiem w 1908.)

I tak sobie myślę o tych postaciach w tużurkach (przerobionych z wyleniałych kontuszy), pełnych mądrości zdrowego rozsądku, uświęconych porzekadeł, które tak świetnie zastępują myślenie, tych bajeczek i figlików, no i tych podszczypywanek codziennych, o których kiedyś, pod koniec XX wieku, powstał tekst Chichot szczypanej sługi. Myślę o tych neosarmatach pragnących (retorycznie, rzecz jasna) mrzeć za neowandeę. Są uroczy; ich przepisy kucharskie zmodyfikowały nasze geny, a nalewki księżodobrodziejskie to jedna z cenniejszych ampułek naszej kultury. Tylko kiedy zaczną gadać o kobietach, przypominają mi się awantury z Chioggi i myślę wtedy, że choć to (jak i u Goldoniego) malowniczy regionalizm, mógłby już się nieco rozcieńczyć, bo w stężeniu jest nieznośny i śmierdzi (jak małpa bez kąpieli, że tak na Fredrze skończę).