Temat żywy (wyłuszczony)

Z dyskusji pod poprzednią notą wyniknęła potrzeba (a przynajmniej możliwość potrzeby) wyłuszczenia bardziej explicite powodów sięgnięcia (dziś, przeze mnie) po okołosześćdziesięcioletniej dawności cytat z Konstantego Jeleńskiego, jego znaczenia i zastosowania do współczesnej sytuacji polskiej kultury (do której zaliczam także potoczny „dyskurs publiczny”, rozpowszechnione postawy ludzkie itd.). Oto ten tekst:

Polacy nie występowali przeciwko Żydom „dlatego, że są Żydami”, ale dlatego, że Żydzi są brudni, chciwi, kłamią, mają pejsy, mówią żargonem, nie chcą się asymilować, a także dlatego, że się asymilują, przestają mówić żargonem, są elegancko ubrani, chcą być Polakami.

Dlatego, że są niekulturalni, i dlatego, że są za bardzo kulturalni.

[pomijam środek; pełen tekst – pod wskazanym wyżej linkiem]

Dlatego, że są bankierami i kapitalistami, i dlatego, że są komunistami i agitatorami.

W żadnym wypadku dlatego, że są Żydami.
[podkr. moje – n.]

Jak widać, jego struktura jest następująca:

Polacy nie występowali przeciwko Żydom „dlatego, że są Żydami”, ale dlatego, że A, a także dlatego, że nie-A.

Dlatego, że B, i dlatego, że nie-B.

(...)

W żadnym wypadku dlatego, że są Żydami.
[podkr. moje – n.]

Oczywiście, operator "nie", przeciwstawiający zdaniu X zdanie nie-X, działa tu symbolicznie, a nie w precyzyjnym znaczeniu logiki (dobrze to ilustruje ostatnie zdanie, z „kapitalistami” i „komunistami”). Sens wszakże pozostaje.

Znaczenie

Wydaje się oczywiste. Za przejawami niechęci do Żydów, racjonalizowanymi przez podanie „przyczyny” (A, B, ...), stoi kamuflowana (owymi racjonalizacjami) bardziej „substancjalna” niechęć, wobec której owe przyczyny są drugorzędne, pretekstowe. Nie sądzę, aby należało przez to rozumieć, że antysemityzm, ten „wyłączony środek” wymykający się jednoczesnemu zestawieniu X z nie-X, nie ma przyczyn. Oczywiste jest podłoże ksenofobiczne, reakcja na Innego; można je dalej uszczegóławiać. Jeleńskiego jednak interesuje funkcjonowanie antysemityzmu „w dyskursie”.

Kwantyfikacja

We wspomnianej wyżej dyskusji pada głos, iż cytat z Jeleńskiego należy rozumieć jako skwantyfikowany ogólnie, mówiący o każdym Polaku czy też o Polakach powszechnie.

W przypadku tekstu o Żydach (tego konkretnego) uderzyło mnie - m.zd. - zbyt łatwe łączenie problemu antysemityzmu z właściwościami osobistymi statystycznego Polaka. W dodatku musisz mieć świadomość, że pisząc z kwantyfikatorem wielkim (przed owym Polakiem albo chrześcijaninem), aż prosisz się o ostrzejszą ripostę, bo odnosząc się w ten sposób grasz na ludzkich emocjach.
[źródło]

Wydaje mi się, że takie odczytanie nie da się obronić. Jeleński kończy: „[Polacy występowali przeciw Żydom] w żadnym wypadku dlatego, że są Żydami”. Pisze zatem (literalnie rzecz biorąc) nieprawdę, bo nie trzeba zbyt gęstego grzebienia, by wyczesać z najnowszej historii Polski (z perspektywy K.A.J.) przejawy występowania przeciw Żydom – niemaskowane żadnym pretekstem. W takim razie mamy do czynienia z zabiegiem retorycznym, służącym lepszemu wydobyciu znaczenia (o którym wyżej).

Wypowiedź Jeleńskiego mieści się w schemacie implikacji:

Jeśli Polacy występowali przeciw Żydom, to dlatego, że P, a nie dlatego, że Q

co można przepisać jako

Polacy, występując przeciw Żydom, kamuflowali pozornymi – prawdziwe powody

Między tą treścią, a (domniemaną) treścią: „Polacy masowo, powszechnie występowali przeciw Żydom” czy też: „Statystyczny Polak występuje przeciw Żydom bez lepszego powodu niż niechęć do Żydów”, czy wreszcie: „Przeciętny Polak jest antysemitą” – widać, jak sądzę wyraźnie, istotną różnicę.

Charakterystyka przeciwżydowskich wystąpień Polaków (taka mianowicie, że były one kamuflowane, racjonalizowane) nie zawiera słów wykluczających interpretację (że tak ją nazwę:) rozszerzającą. Nie pisze Jeleński „Niektórzy Polacy", albo „Ci Polacy, którzy występowali przeciw Żydom, występowali [i ciąg dalszy wg brzmienia cytatu]”. Niemniej sądzę, że kwantyfikacja ogólna dotyczy charakteru wystąpień przeciw Żydom. Że były one w większości (powszechnej, statystycznie istotnej) – antysemickie, tzn. ufundowane na (kamuflowanej i racjonalizowanej) ksenofobii.

Sens współczesny

W Polsce po 1989 roku wielokrotnie opisany został syndrom „antysemityzmu
nie-ale”. Polega on na wypowiedziach o strukturze „Nie jestem antysemitą,
ale Żydzi to-i-tamto” (a pod owym „to-i-tamto” kryje się zazwyczaj jakiś negatywny stereotyp dotyczący Żydów). Całkiem jak u Jeleńskiego, którego słowa padły już po Holokauście, na łamach paryskiej Kultury.

Holokaust „załatwił” (jeśli można tak powiedzieć) jedną rzecz: etykieta antysemityzmu stała się niepożądana. Antysemici nie lubią być dzisiaj nazywani po imieniu. Nie oznacza to jednak, że antysemityzm (w sensie: treść zjawiska) zniknął. Moim zdaniem, ma się nieźle.

Intencje cytowania

Pomijając wymienione w dyskusji pod poprzednią notą powody doraźne (nieciekawe lektury w internecie, znużenie poziomem swoistego „promieniowania tła”), jedna z intencji, które skłoniły mnie do sięgnięcia po cytat z Jeleńskiego, miała charakter pragmatyczny. Otóż uznałem, ze przyda mi się podręczna „ilustracja”, poglądowe objaśnienie struktury wypowiedzi wg schematu „antysemityzm nie-ale”. Do której mógłbym odsyłać linkiem, zamiast tłumaczyć każdorazowo, o co mi mianowicie chodzi.

Wobec sprzeciwu

Na koniec odniosę się do wyartykułowanego w owej dyskusji sprzeciwu:

Ludzie wierzą też w "licho" albo złe oczy Tuska, to nie jest jednak to samo (zastosowałem przenośnię), co zdolność do pogromów, rabunków i szmalcownictwa. Nie bagatelizuję faktów i nastawienia dużej części ludzi do Żydów (części, bo wyłączam np. tych, co Żydów ratowali), ale nie dam się ustawić w pozycji Polaka-antysemity, któremu m.in. Gross może wypominać Kielce.

Nie mam więc do powiedzenia nic oryginalnego. Zgłosiłem prosty odruch sprzeciwu wobec uproszczenia i opartej na stereotypie niechęci do Polaków; oskarżeń Polaków.
[źródło]

Mam tu do powiedzenia trzy rzeczy. Po pierwsze, co może zabrzmieć okrutnie, nie interesują mnie pojedynczy ludzie czy ich statystycznie zebrane uogólnienia. Nie w tym sensie, że np. nie stać by mnie było na nazwanie eksponowanych w salonie24 niemądrych tekstów Paliwody tak, jak na to zasługują: antysemickimi kliszami. Nie w tym sensie, że bagatelizuję to zjawisko (obecności i eksponowania) – wręcz przeciwnie. Ale w tym sensie, że przedmiotem mojego zainteresowania jest tekst kultury, dzisiejszej kultury polskiej, zawierający ciągle silny wątek antysemicki i ciągle wrośnięty w język „żydowski marker”, o którym tak pisała Tokarska-Bakir:

Elementy myślenia antysemickiego (nie tyle antysemityzm, ile elementy dyskursu antysemickiego) są wciąż niezwykle silne – w postaci wychowania, kodów towarzyskich, kodów narodowych. Są to niezwykle mocne, odzywające się w niespodziewanych momentach markery tożsamościowe, które myślą za nas, my je rozumiemy i reprodukuj[e]my.

„Sprawiedliwi” [z Yad Vashem] to są nadzwyczajnie mądrzy ludzie, którzy po prostu dość dobrze wiedzą, jak w Polsce myśli wspólnota (w książce Anny Bikont „My z Jedwabnego” można sprawdzić, jak dobrze rozumie to Pani Antosia Wyrzykowska, która uratowała Szmula Wasersztajna z Jedwabnego i jeszcze kilkanaście innych osób, i wcale się tym nie chwali). Ukrywają swoje bohaterstwo, ukrywają to, co by się wspólnocie nie podobało, ponieważ po prostu chcą tu żyć.

Fakt, że tak jest, że te odwrócone moralne wartości w wielu miejscach wciąż obowiązują, jest hańbą polskiego katolicyzmu i wspólnoty obywatelskiej. I nie zmieni się tego przez sugerowanie, że należy mówić więcej o sprawiedliwych niż o niesprawiedliwych! To wymaga zupełnie innej pracy: pozbycia się depozytów antysemityzmu, głęboko zakonspirowanej pogardy dla Żydów, uzasadniającej to, co wolno było z nimi robić. Na tym przez stulecia opierały się relacje chrześcijanie-Żydzi, a następnie antysemityzm nowoczesny, którego kulminacją był nazizm.
[podkr. moje – n.; źródło]

W tym cytacie Tokarska-Bakir istotnie używa kwantyfikatora wielkiego wobec „polskiego katolicyzmu” i „wspólnoty obywatelskiej”. Zostawię ją na razie (do czasu ukazania się książki) samą z tymi kwantyfikatorami. Natomiast zdania, które podkreśliłem, mogę wziąć i na swoją odpowiedzialność.

Po drugie, poza stereotypicznym Polakiem-antysemitą istnieje (bardzo realnie) Polak, który na przejawy antysemityzmu zamyka oczy. A który daje się wpisać w „logikę konfrontacji” i sądzi, że problem zostaje rozwiązany, gdy dostatecznie głośno mówi się (by zrównoważyć) o przejawach „żydowskiego antypolonizmu”. Ten wątek we współczesnym tekście polskiej kultury jest niekonstruktywny i (dla mnie) moralnie bardzo wątpliwy.

Po trzecie, skoro nie da się ukryć, że napisanie tego hm, wstępu do właściwej dyskusji, kosztowało mnie sporo czasu, chciałbym zakwestionować pozorną oczywistość określenia „Żyd”. Mówiąc skrótowo, Gross zastanawiający się nad zjawiskiem powojennego „żydowskiego strachu” nie przestaje być Polakiem! Więc nie rozumiem, czemu rozważając historię swojego (pierwszego) kraju, i doprawdy nieistotne w jakich aspektach, jest klasyfikowany jako „wypominacz”, ”Polakożerca” itd. Przeciez już samo to jest niczym więcej, jak działaniem mechanizmu wyparcia i zaprzeczenia, mechanizmu podszytego (za Tokarską-Bakir) „depozytem antysemityzmu”.

PS [do referenta Bulzackiego] Tak, dyskutowanie w internecie na pewno jest męczące; jeszcze nie jestem przekonany – że niemożliwe.