Pluszowy krzyż na przedhistorycznym polu

Jakiś czas temu, w dyskusji o reakcjach na książkę Grossa i o książce Tokarskiej-Bakir, MEP kazała mi „strzec się uproszczeń” w wypowiedziach o katolicyzmie (polskim). Odpowiedziałem wtedy, że samo słowo „uproszczenie” jest uproszczeniem. Kolejne zdanie, nazywające „uproszczenie” Matką Wszystkich Syntez, nie było zbyt poważne, ale myśl mu przyświecająca żartem nie była.

W dużym skrócie mówiąc, idzie mi o to, że nieprecyzyjne i metaforyczne raczej rozumienie (czegokolwiek) zawsze stoi na jakiejś perspektywie poznawczej. Na której szkielet składają (w liczbie kilku) kategorie osiowe, czy też centralne, na nim zaś (dopiero) rozmieszcza się „mięso rozumienia": egzemplifikacje, przykłady i kontrprzykłady, tezy i sposoby ich interpretacji, statystyki i struktury, skojarzenia i doświadczenia.

Dam ilustrację. Współczesne rozumienie matematyki oddaliło się znacząco od „wyrażania liczbowych i jakościowych stosunków między elementami rzeczywistości [fizykalnej]”. Dziś raczej rozumie się matematykę jako skonwencjonalizowaną działalność w języku, a właściwie w całej klasie (i hierarchii) języków. Owszem, matematyka nadal daje się zaprząc do interpretowania rzeczywistości, ale nie to jest jej „cechą konstytutywną”.

Uproszczenie? Oczywiście! Ale z tych, które fundują odrębną perspektywę poznawczą, prowadzą do syntetycznego oglądu, bez którego przedmiot oglądany rozpada się na nieujawniającą swojego znaczenia konstelację poszczególnych faktów.

Wiem oczywiście, że MEP miała raczej na myśli „jednostronne i nieuprawnione uogólnienia”. Nie jest jednak sposobem na rozumienie takie wystrzeganie się „jednostronnych i nieuprawnionych uogólnień”, które ogranicza się do tego, że faktowi A przeciwstawia się fakt B (co to ma w intencji zniwelować wagę faktu A), słowem – rozumienia nie osiąga się od samego wypicia morza faktów, gdy ich konsumpcja nie jest wsparta przyjętą perspektywą poznawczą.

Dążąc do zrozumienia szuka się Dużych Syntez, Rozległych Narracji, Głębokich Struktur, a nawet – Uniwersalnych Zależności. To one mogą (choć nie muszą) nadać sens chaosowi zdarzeń, opinii i interpretacji.

* * *

Te ogólne i metaforyczne intuicje przypomniały mi się, gdy słuchałem wypowiedzi Agaty Bielik-Robson, prezentowanej na stronach „Krytyki Politycznej” w postaci czterech odcinków nagrania wideo. Bielik-Robson mówi tam o Stanisławie Brzozowskim, ale, oczywiście, zarazem i przede wszystkim o dzisiejszej Polsce.

Szczególnie ciekawe wydały mi się tezy („uproszczenia”) z odcinka pierwszego. W którym mówi się o wiktymologicznej zbieżności między polskim nacjonalizmem a polskim katolicyzmem. Polska jako ofiara. „Pluszowy krzyż”, na którym uwielbiają się rozpinać obie (właściwie tożsame) postawy zawsze wówczas, gdy nie dysponują władzą absolutną, gdy odnotowują sprzeciw, konkurencję, polemikę. Rzeczywiście, tendencja, by zamykać usta polemistom powołując się na własne cierpienia (poczucie krzywdy itd.), jest ewidentna. Gdy trwa rozmowa o antysemityzmie, polski katolik potrzebuje 30 sekund, by starać się zmienić temat na „prześladowanie chrześcijan” (najświeższy odnotowany przykład to wypowiedzi Dariusza Karłowicza w debacie o filmie Żmijewskiego i badaniach Tokarskiej-Bakir).

Bielik-Robson formułuje też tezę, że Polacy tworzą wspólnotę przedhistoryczną, jedynie pozornie podobną do posthistorycznych społeczeństw Europy Zachodniej. Są te odnotowywane przeze mnie osądy raczej impresjami (na kanwie Brzozowskiego) Bielik-Robson, wynika to wprost z formuły relacjonowanej na stronach KP rozmowy.

Niemniej, uważam je za inspirujące i nie żałuję tych kilkunastu minut poświęconych na wysłuchanie. Mimo że Agata Bielik-Robson nie wypowiada się (mam na myśli całokształt jej poglądów) z pozycji jakoś mi szczególnie bliskich ideowo.