Lipska dwa razy

[z dwoma dopiskami]

Dziś echa ostatnich dyskusji o strachu niech się skrystalizują na dwóch wierszach Ewy Lipskiej (której, wobec notorycznego naruszenia, należą się, oczywiście, Wyrazy):

wolność

Mój kraj włóczy się po wolności.
Udaje Europę.

Leżą krzyżem ulice.

Pielgrzymka kelnerów
niesie na tacy święty guzik.

na spotkaniu autorskim

Wie pani, Bóg jest mi potrzebny tylko do śmierci.
Boję się, że jak go nie będzie, to zostanie jedynie
Edgar Allan Poe. Czuję wilgoć jego słów. Pleśń
głuchych wieczorów. Zygzak pełznący w ciemności.
Widma okaleczonej pamięci. Słyszę w snach głosy
syren. To właśnie dlatego... Co pani robi z tym
strachem, kiedy się pani nie boi? Gdzie przeczekuje
pani życie? Czasem pojawia się wzrok, ale
przechodzi przeze mnie... „Niech pani za nim idzie
– mówię – to po prostu inna odmiana wolności”.

[z tomu Pomarańcza Newtona]

[dopisane wieczorem:]

Minął dzień, wreszcie mam czas przeczytać, co sam powiesiłem, tak na głos, żeby się sprawdziło czytanie na okoliczność bycia lekturą uważną, albo przynajmniej – starająca się o uważność. No i ciekaw jestem, czy to coś w nieświadomości, co kazało mi przepisać akurat te dwa wiersze, zechce się łaskawie zwerbalizować, czy też zaledwie da znać o swoim istnieniu, chowając się za jakimś wieloznacznym pomrukiem typu „nooo, gra skojarzeń”, „instynkt”, „przypadkowo otworzony tomik, podpasowało i – buch”.

Wolność jest prostą układanką, a przynajmniej takie sprawia wrażenie. Jako rodzaj „rebusu z Graalem” daje się rozwiązać (może) bez nadmiernego wysiłku, ba, sama forma o tym powiadamia, wiersz przedstawia się swoim wyglądem: „jestem dwojgiem skrzyżowanych haiku, można mnie też czytać wspak”, albo „fajnie się obrałem ze zbędnych słów, aha!"

Graalem jest wolność (prosty rebus, nie?). Gdy odnaleziona, gdy ten – zdawać się kiedyś mogło – niemal nieosiągalny cel osiągnęliśmy, okazał się on ledwie środkiem. Ale do czego? Cały kraj (mój kraj; jakże inaczej ten wiersz zabrzmiałby, gdyby Lipska napisała ten kraj!) łazęguje, włóczy się po szeroko otwartych placach wolności, szuka formy&treści dla siebie. O tej łazędze można tylko tyle powiedzieć, że bywa udawaniem Europy. Kraj u siebie, u swego korzenia zajęty jest czymś innym. To „u siebie” jest jakimś innym rejonem, sferą niekoniecznie blisko wolności.

Ulice leżą krzyżem: cierpią, modlą się i mają nadzieję (tyle potocznie znaczy to wyrażenie). A mogłyby załatać w sobie dziury, poszerzyć się i wydłużyć. One sobie krzyżem leżą, ale nam krzyżem ciążą, bo to jeden z wyrazistych przykładów umartwienia codziennością. Sporo treści jak na trzy słowa. Oś double-crossed haikai Lipskiej.

A na deser akcent świętoszyderstwa. Rewers Graala: św. guzik.

* * *

Wiersz Na spotkaniu autorskim inaczej, jest najeżony tajemnicą jak skrzyżowanie – światłami, pasami i znakami drogowymi (tak, jeszcze ulegam sile osi pierwszego wiersza). Jest do tego stopnia otajemniczony, że to aż podejrzane.

Zagadka (znowu rozwiązywana przez tytuł, choć tu – jak sądzę – pozornie) tkwi w pytaniu „kto z kim rozmawia w tym wierszu?” Rzeczywiście czytelniczka pyta poetkę, a ta, w poincie, uświadamia jej Konieczność?

Podejrzewam coś innego, ale tym razem wykręcę się powołaniem na „instynkt”.

W ramach rekompensaty chciałbym natomiast zwrócić uwagę na język. Popatrzcie, jak samo przywołanie Poego maluje kolejne zdania rodzajem „gotyckiej” ekspresji. Lochy wilgotne, zapleśniałe, zawężowione [zygzak pełznący]. Zaraz też widma. Okaleczona pamięć. Głosy w snach. No, normalnie, trzeba by napryskać werniksem na ów zwrot loch Poego [wg Lipskiej], by się nie rozfrunął na cztery wiatry i można go było postawić w nadirze Platońskiej jaskini.

Losy tego wiersza spoczywają na delikatnej podporze dwóch rewelacyjnych przerzutni. Do pierwszej właśnie dotarliśmy.

Słyszę w snach głosy
syren.

Już nas język lochu Poego niósł w sferę widmową, już-tuż byśmy kupili również mitologiczne syreny, które – czemu nie? – pasują do fantazmatycznej menażerii i rekwizytów, uruchomionych przez Lipską. Ale przerzutnia nakazuje czujność. Współczesny czytelnik, gdy po wzmiance o deficycie Boga czyta o głosie syren, to myśli o bombardowaniach, myśli o katastrofie.

To właśnie dlatego... Niedopowiedziane, wieloznaczne. Ale to właśnie kaleczy pamięć, prześladuje w snach.

Zdanie

Co pani robi z tym
strachem, kiedy się pani nie boi?

jest bezwględne, jest celne, jest bezbłędne w swojej niby-naiwności. To chyba „oś” tego wiersza.

Ale druga przerzutnia, podpierająca wiersz, jest o krok dalej.

Gdzie przeczekuje
pani życie?

Czy to pytana kobieta przeczekuje? Czy może jej życie przeczekuje? Przenieście „pani” o wers wyżej, a wieloznaczność zniknie. I nie jest ona tak bardzo ważna dla treści wiersza, dla tego, co on mówi. Może mówić różnie różnym czytelnikom, na przykład MEP w poniższym, pierwszym i jak na razie ostatnim, komentarzu poczuła się zdołowana. Niemniej, tak ustawiona przerzutnia dodatkowo i prawie niepostrzeżenie koloruje wiersz na zdecydowany, mocny kolor pytający. To język zrobił – tę sztukę.

Reszta? Reszta jest znaczeniem.

[dopisane 17 lutego z rana; do dopisku sprowokował mnie kwik]

Topos kelnera.

Kelner jest tylko pośrednikiem, krąży między zamawiającym (oczekującym na) Dobra a Szafażem. A jednak to kelner udziela rekomendacji, przyjmuje reklamacje i wystawia rachunki; jego też obciążają błędy w tych rachunkach (trzeba dodawać, że przeważnie na niekorzyść klienta?).

W rolę kelnera wpisana jest urzędowa skromność, granicząca z uniżonością, gdy pewny jest szczodrości datku (napiwku). Kelner jest władczy, arogancki i nawet opryskliwo-pogardliwy, gdy o pośredniczenie w dostępie do Szafaża wystąpi ktoś nie-taki, niegodny. Uniform kelnera to czerń przetykana bielą. Skrawek materiału (biały) przewieszony przez ramię tym razem ma symbolizować Czystość.

Literologicznie (to odmiana numerologii bez liczb) w kelnerze zawiera się kler:

KeLnER

Użyta przez Lipską figura pielgrzymki kelnerów jest dodatkowym przepętleniem ilustracji. Antygraal (św. guzik) jeszcze bardziej zyskuje na profanum, choć niczego nie traci na ceremonii.